เครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวด

หมวด : ของใช้/ของตกแต่ง/ของที่ระลึก

ผลิตภัณฑ์

ประวัติความเป็นมา

หมู่บ้าน “บ้านโรงหวด” เป็นหมู่บ้านเล็กๆ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำนครชัยศรี อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม ห่างจากอำเภอนครชัยศรีประมาณ ๓ กิโลเมตร “บ้านโรงหวด (เดิมเรียกตำบลท่าเรือ) ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่อยู่ทางทิศเหนือของหมู่บ้านโรงหวดปัจจุบัน ส่วนชื่อโรงหวดนั้น คำว่า โรงหวดไม่ได้มาจากการปั้นหวดที่ใช้นึ่งข้าวเหนียว แต่มาจากหวดน้ำตาล ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ในสมัยนั้นสั่งให้ชาวบ้านปั้นหวดทรงเดียวกับหวดนึ่งข้าวเหนียวแต่มีขนาดใหญ่กว่าไม่เจาะรูที่ก้น เพื่อใส่น้ำตาลไปขายที่สุพรรณบุรี จนเป็นที่นิยมกัน ท่านจึงให้ชื่อหมู่บ้านนี้ว่า “โรงหวด” ชาวบ้านในหมู่บ้านแห่งนี้จะยึดอาชีพปั้นหวดขายกันตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา นอกจากปั้นหวดแล้วยังมี ปั้นกะทะ ปั้นอ่าง ปั้นที่รองกระถาง โดยการปั้นของชาวบ้านเขาใช้วิธีการ ‘ชักแป้นถีบ’ สมัยก่อนผู้หญิงในหมู่บ้านทุกคน พอจบ ป.๔ ด้วยความอยากเป็นช่างปั้นที่มีฝีมือ ก็จะเริ่มมารับจ้างถีบแป้นหมุนที่เป็นอุปกรณ์ในการปั้นก่อน และเพิ่งเปลี่ยนมาใช้มอเตอร์เมื่อประมาณ ๒๐ ปีที่ผ่านมา ส่วนเตาเผายังคงมีลักษณะเดิมที่สร้างกันขึ้นมาเองจนถึงปัจจุบัน ส่วนการทำไร่ไถนา ขุดดิน เป็นหน้าที่ของผู้ชาย ในเรื่องการจำหน่าย จะมีชาวมอญจากปากเกร็ด เมืองปทุมธานี นำเรือมารับเครื่องปั้นดินเผาจากบ้านโรงหวดแห่งนี้ไปจำหน่ายในที่ต่างๆ เป็นประจำจวบจนถึงปัจจุบันนับว่า เครื่องปั้นดินเผา “บ้านโรงหวด” เป็นผลิตภัณฑ์มีตำนานเก่าแก่เป็นเวลาร้อยปีมาแล้ว
ภาชนะดินเผาในครัวเรือน ของช่างปั้นบ้านโรงหวดที่นิยมใช้ในอดีต แป้นหมุนสมัยก่อนเป็นรูปคล้ายล้อเกวียน ต้องใช้เท้าถีบ ชาวบ้านเรียกว่า “ชักแป้นถีบ”
เครื่องปั้นดินเผาที่ใช้ในชีวิตประจำวันของคนสมัยก่อน

อัตลักษณ์(เอกลักษณ์)/จุดเด่นของผลิตภัณฑ์

ในอดีตผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่ใช้ในการทำอาหาร เช่น หม้อข้าว หม้อแกง กระทะหู เตาฟืน อ่างน้ำ หวดนึ่งข้าวเหนียว และหวดใส่น้ำตาล เป็นต้น เครื่องปั้นดินเผาเหล่านี้สามารถตั้งบนเตาไฟได้ ทนความร้อนและแข็งแรง การทำมีขั้นตอนหลายอย่าง ต้องใช้ความประณีตในทุกขั้นตอนของการทำงาน ช่างปั้นจึงต้องมีประสบการณ์ ความชำนาญเป็นพิเศษ
รูปแบบผลิตภัณฑ์เท่าที่สืบค้นจากคำบอกเล่าของชาวบ้านในหมู่บ้าน ส่วนใหญ่เป็นประเภทของใช้ในครัวเรือน ได้แก่ หม้อข้าว หม้อแกง กระทะ หวดนึ่งข้าวเหนียว หวดน้ำตาล หวดต้มเหล้า เป็นต้น

มาตรฐานและรางวัลที่ได้รับ

ผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวด หมู่ที่ ๒ ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม เป็นผลิตภัณฑ์หนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์(OTOP) ของอำเภอนครชัยศรี และได้รับประกาศเกียรติคุณผ่านการอบรมของสำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดนครปฐม และวัฒนธรรมจังหวัดนครปฐม

ความสัมพันธ์กับชุมชน

การผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ทำให้ประชาชนในหมู่บ้านมีความรักและหวงแหนภูมิปัญญา ได้มีการสืบทอดภูมิปัญญาดังกล่าวถ่ายทอดให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา เป็นแหล่งเรียนรู้ชุมชนที่ให้บริการแก่หน่วยงานทางการศึกษา ทั้งในเขตพื้นที่
นอกเขตพื้นที่และผู้สนใจทั่วไป เปิดโอกาสให้สถานศึกษาต่างๆเช่น มหาวิทยาลัยราชภัฎนครปฐม เป็นสถานที่ศึกษา-ดูงานของนักศึกษาในมหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตพระราชวังสนามจันทร์ (ทับแก้ว) มหาวิทยาลัยราชภัฎนครปฐม โรงเรียน ภปร.ราชวิทยาลัย โรงเรียนโสตศึกษาฯ เป็นต้น นอกจากนั้นที่สำคัญ คือ พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ โดย สำนักศิลปากรที่ ๒ จังหวัดสุพรรณบุรี กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ได้ศึกษาและเก็บรวบรวมผลงานเครื่องปั้นดินเผาสมัยทวาราวดีของบ้านโรงหวด ไปแสดงในพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ และสืบสานงานศิลป์ไทยโบราณสมัยทวารวดี–ภูมิปัญญาช่างท้องถิ่น
สู่ผลิตภัณฑ์ชุมชนของคนนครปฐมซึ่งเป็นความภาคภูมิใจของคนในหมู่บ้านและตำบลงิ้วรายเป็นอย่างมาก ความรู้ความเข้าใจในภูมิปัญญาไทยด้านการทำเครื่องปั้นดินเผา ซึ่งได้มีการสั่งสมกันมาตั้งแต่ในสมัยโบราณ สามารถได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้และภูมิปัญญาการทำเครื่องปั้นดินเผาสู่เยาวชนและประชาชนในหมู่บ้าน/ตำบล ตลอดจนพื้นที่ใกล้เคียงที่เล็งเห็นคุณค่าคุณค่าความสำคัญของเครื่องปั้นดินเผา จึงได้มีโอกาสร่วมกันอนุรักษ์ไว้ให้คงอยู่ต่อไปชั่วลูกชั่วหลานในอนาคต จนมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักของคนทั่วไปมากขึ้นและนำความภาคภูมิใจมาสู่ชาวบ้านสวนกล้วย(โรงหวด)เป็นอย่างมาก ในขณะเดียวกันก็สามารถสร้างงานสร้างอาชีพให้แก่ประชาชนในหมู่บ้าน ทำให้ประชาชนในหมู่บ้านและตำบลงิ้วรายมีคุณภาพชีวิตที่ดียิ่งขึ้นอีกด้วย

กระบวนการผลิต

วัตถุดิบและส่วนประกอบ

วัตถุดิบในการทำเครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวด
การผลิตเครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวด ยังคงอนุรักษ์ใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติในการผลิตที่สำคัญ ได้แก่ ดินเหนียวก็ได้จากแหล่งดินเหนียวในพื้นที่บ้านโรงหวด หมู่ที่ ๒ ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม แห่งเดียวที่มีดินเหนียวคุณภาพดีได้มาตรฐาน ปลอดภัยไม่มีสารพิษเจือปน ไม่เป็นอันตรายต่อสุขภาพร่างกาย สามารถใช้เป็นภาชนะในการหุงต้มประกอบอาหารรับประทานได้
ส่วนประกอบของการผลิตเครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวด มีองค์ประกอบ สำคัญดังนี้
๑. เครื่องมือในการเตรียมดิน ได้แก่ ไม้ตัดดินทำเป็นลิ่มสำหรับขุด เจาะ จอบ เสียม ถังน้ำ ขันน้ำ ผ้าหรือพลาสติก
คลุมดิน พลั่ว และรถเข็น
๒. ดินเหนียว ที่มีความเหนียวเป็นพิเศษ และทรายละเอียด ดินเหนียวมีมากที่ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม เป็นดินที่เหมาะที่สุดในการทำเครื่องปั้นดินเผาและหาได้ง่ายกว่าแหล่งอื่นๆ
๓. เครื่องมือขึ้นรูป ปั้น และตกแต่ง ได้แก่ แป้นหมุน เชือกตัด ลวดตัด เหล็กแต่งเชิง ไม้งวง หินดินหรือหินดุ หินสำหรับรอขัดผิว (หินกรวดแม่น้ำ)
๔. เครื่องมือสำหรับเผา ได้แก่ เตาเผา ฟืน (ทางมะพร้าว กะลามะพร้าว เศษไม้)

ขั้นตอนการผลิต

กระบวนการปั้น
๑. เมื่อทำเตรียมดินและการนวดดินจนได้ที่แล้ว
๒. ช่างปั้นจะนำดินมาปั้นขึ้นรูปให้ได้รูปร่างตามแบบที่ต้องการ ช่างปั้นจะรู้ว่าส่วนใดของชิ้นงานควรหนาหรือบาง เพียงใด หากชิ้นงานบางเกินไปเวลานำ ไปเผาจะร้าว(แตกราน) หรือหากหนาเกินไปเวลาเผาก็จะแตก
๓. ช่างปั้นที่มีฝีมือและประสบการณ์มากๆ สามารถปั้นของให้ได้รับความร้อนจากเตาสม่ำเสมอ ทนทาน ไม่แตก หรือกะเทาะ

กระบวนการตกแต่ง
๑. หลังจากช่างปั้นปั้นชิ้นงานเสร็จแล้วก็ผึ่งลมพอให้แข็งตัว
๒. ช่างหรือผู้ช่วยจะนำมาตกแต่งลวดลายใช้ “หินดิน”(หินดุ)ตบชิ้นงานให้ทั่ว เพื่อให้เนื้อดินแน่นแต่งผิวค่อยๆ ขูดชิ้นงานให้เรียบร้อย
๓. แล้วเอาหินรอ นำชิ้นงานขึ้นแป้นหมุนแล้วใช้ลูกหินซึ่งเป็นหินกรวดแม่น้ำก้อนกลม ผิวเรียบมัน ลูบคลึงให้ผิวชิ้นงานเรียบ
๔. พอเสร็จผึ่งให้แห้ง นำเครื่องปั้นดินที่ปั้นเสร็จแล้วออกผึ่งลมหรือแดด เมื่อได้ที่แล้วก็เก็บมาไว้รอการเผาต่อไป

กระบวนการเผา
๑. เมื่อปั้นได้จำนวนมากแล้วจึงนำเข้าเตาเผา
๒. เริ่มต้นการเผาโดยใช้วิธีการจุดไฟสุมไว้ ๑ วัน
๓. แล้วจึงค่อยๆ เติมฟืนให้ไฟแรงขึ้นและใช้ไฟแรง อีกประมาณ ๒ วัน
๔. รอให้ความร้อนของเครื่องปั้นดินเผาเย็นลง ดินจะเปลี่ยนเป็นสีอิฐ (สีแดงอมน้ำตาล)
๕. นำเครื่องปั้นดินเผาออกจากเตาเผา

เทคนิค/เคล็ดลับในการผลิต

๑. เทคนิค/เคล็ดลับการเตรียมดินสำหรับปั้น
การเตรียมดินสำหรับปั้น เป็นขั้นตอนที่ต้องใช้เทคนิค/เคล็ดลับในการทำเป็นอย่างมาก หากขั้นตอนนี้ทำอย่างประณีต
ก็จะทำให้ขั้นตอนต่อไปดีไปด้วย หมายถึง การเริ่มต้นที่ดีก็เท่ากับสำเร็จไปกว่าครึ่งแล้ว สำหรับเครื่องปั้นดินเผาบ้านโรงหวดมีเทคนิคที่เป็นเคล็ดลับเฉพาะในการการเตรียมดินสำหรับการปั้น ดังนี้.-
๑. เริ่มจากการขุดดินเหนียวจากท้องนาใส่รถเข็น นำมาเก็บไว้ที่โรงปั้น
๒. ขูดดินเป็นแผ่นย่อยๆ เพื่อหมักกับน้ำสะอาดที่ไม่มีเศษวัสดุอื่นปน
๓. นวดดินที่หมักแล้วให้เหนียว
๔. นำดินที่นวดแล้วมาผสมทรายเนื้อละเอียดมากแล้วนำดินไปใส่เครื่องโม่
๕. นวดดินที่ได้ด้วยมืออีกครั้ง
๒. เทคนิค/เคล็ดลับสำหรับเตาเผา
เตาเผาของกลุ่มเครื่องปั้นดินเผา “บ้านโรงหวด” ในปัจจุบัน สร้างขึ้นใหม่ในปี พ.ศ. ๒๕๕๑ ได้รับการสนับสนุนจากงบประมาณโครงการอยู่ดี-มีสุข อำเภอนครชัยศรี ประจำปี ๒๕๕๑ มีรูปแบบเป็นเตาขนาดเล็กแบบ เตาตะกรับ กล่าวคือ เป็นเตาก่ออิฐ มีช่องใส่ไฟอยู่ข้างล่างบริเวณด้านหน้า มีห้องวางภาชนะอยู่ข้างบนหรือส่วนหลัง ทำเป็นห้องสี่เหลี่ยม นิยมเรียกเตาเผาชนิดนี้ว่า เตาเผาแบบระบายความร้อนผ่านขึ้น (Updraft kiln) ภาชนะจะวางอยู่บนชั้นหรือเหนือระดับกองไฟ ความร้อนจากพื้นจะตรงผ่านของที่เผาขึ้นไป
๓. เทคนิค/เคล็ดลับสำหรับวัสดุที่นำมาใส่ในเตาเผา
วัสดุที่นำมาใช้เผาเป็นวัสดุจากธรรมชาติที่หาได้ในท้องถิ่น สะท้อนการมีเศรษฐกิจแบบพอเพียง คือทางมะพร้าวแห้ง กะลามะพร้าว และเศษไม้ต่างๆ ทางมะพร้าวมีทั้งหัว (ฟืน) หมายถึง ส่วนของทางมะพร้าวแห้งที่มีส่วนที่ยึดติดกับลำต้น และหาง (ฟืน) หมายถึง ส่วนปลายของทางมะพร้าวแห้ง

ผู้ผลิต ผู้ประกอบการ

กลุ่มผู้ผลิต ผู้ประกอบการ

กลุ่มเครื่องปั้นดินเผา “บ้านโรงหวด”

ที่อยู่ ๕๐ ๒ - - ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม 0

๐๘๙-๗๖๘-๔๗๔๖

ประธานกลุ่มผู้ผลิต ผู้ประกอบการ

นายวงศ์ อินเสือ

ที่อยู่ ๕๐ ๒ - - ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม 0

๐๘๙-๗๖๘-๔๗๔๖

แหล่งจำหน่ายผลิตภัณฑ์

ที่ทำการกลุ่มเครื่องปั้นดินเผา เลขที่ ๕๐ หมู่ที่ ๒ ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม โทรศัพท์ ๐-๓๔๒๙-๙๐๘๘